Sudan ve Afrika Birliği: Üyeliği Dondurma Süreci Ne Zaman Sona Erecek?

Sudan ve Afrika Birliği… Dondurma Serüveni Ne Zaman Sona Erecek?

Afrika Birliği Yürütme Konseyi’nin 48. Olağan Oturumu 11 ve 12 Şubat 2026 tarihlerinde gerçekleştirildi ve çalışmalarını 14-15 Şubat tarihlerinde düzenlenen Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi ile tamamladı. Sudan dosyası ve ülkenin kıta örgütündeki üyeliğinin geleceği zirvede özel bir ilgi gördü. Mısır Dışişleri Bakanı Bedr Abdülati, Şubat 2026’da Konsey dönem başkanlığını yürüten Kahire’nin Hartum’u kıtadaki koltuğuna geri döndürmeye yönelik yoğun diplomatik çabalarına rağmen, Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi içinde Sudan’ın üyeliğinin dondurulması kararının kaldırılması konusunda tam bir mutabakata varılamadığını kabul etti.

Mısırlı Bakan, ülkesinin üye devletleri Sudan’ın üyeliğinin askıya alınması kararının iptal edilmesi gerektiğine ikna etmek için güçlü bir şekilde çalıştığını vurgulayarak; dondurma kararının devam etmesinin, Sudan’ın Afrika Birliği Örgütü’nün ve daha sonra Afrika Birliği’nin kurucu devleti olarak tarihi konumuyla bağdaşmadığını ifade etti. Ayrıca, Dr. Kamil İdris başkanlığındaki Egemenlik Konseyi ve Geçiş Hükümeti tarafından temsil edilen mevcut yönetim kurumlarıyla, angajman ve etkileşim gerektiren siyasi bir gerçeklik olarak muhatap olunmasının önemini vurguladı. Bu bağlamda Abdülati, Sudan Hükümetinin krizdeki gelişmelere ilişkin vizyonunu dinlemek amacıyla Sudan Dışişleri Bakanı’nın Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi’nin gayri resmi bir oturumuna katılmaya davet edilmesi ve sahadaki durumu değerlendirmek ile mevcut kurumların meşruiyetinin tanınmasını güçlendirmek amacıyla Konsey’den bir heyetin Sudan’ı ziyaret etmesinin planlanması da dahil olmak üzere Mısır’ın pratik girişimlerini açıkladı.

Bu hamlelere rağmen Mısırlı Bakan, Konsey içinde görüş ayrılıkları olduğunu ve dondurma kararının kaldırılması için gereken oybirliğinin sağlanamadığını kabul etti. Bu durum, Afrika Birliği içinde Sudan krizinin ve krizin siyasi ve güvenlik karmaşıklıklarının nasıl ele alınacağı konusundaki bölünmüşlüğün devam ettiğini yansıtmaktadır. Aynı zamanda Bakan, ateşkesin sağlanmasına, sivillerin korunmasına ve Sudan’ın istikrarını güçlendirecek, egemenliğini ve birliğini koruyacak şekilde dış müdahale olmaksızın kapsamlı bir siyasi sürecin başlatılmasına yol açacak her türlü çabanın desteklenmesi gerektiğini vurguladı.

Üyeliğin Dondurulması: Hukuki ve Siyasi Arka Plan

Afrika Birliği, devletlerin üyeliğinin dondurulmasına ilişkin kararlarını, anayasal düzeni korumayı ve iktidarın yasadışı yollarla ele geçirilmesini önlemeyi amaçlayan yasal bir çerçeveye dayandırmaktadır. Afrika Birliği Kurucu Yasası’nın 30. Maddesi, 2000 Lome Bildirgesi ve Afrika Demokrasi, Seçimler ve Yönetişim Şartı, anayasaya aykırı bir hükümet değişikliği yaşayan herhangi bir devletin üyeliğinin askıya alınmasını öngörmektedir. Anayasaya aykırı değişiklik kavramı; demokratik olarak seçilmiş hükümetlere yönelik askeri darbeler, hükümetleri devirmek için silahlı grupların veya paralı askerlerin müdahalesi, özgür seçimlerden sonra iktidarı devretmeyi reddetme veya anayasaların iktidarın barışçıl yollarla el değiştirmesi ilkelerine aykırı olarak değiştirilmesi gibi çeşitli durumları kapsamaktadır. Şart ayrıca Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi’ne, anayasal düzeni yeniden tesis etmeye yönelik diplomatik çabaları sürdürürken, bu tür durumların meydana gelmesi halinde ilgili devletin üyeliğini derhal askıya alma yetkisi vermektedir.

Sudan’ın üyeliği, Ekim 2021’de Ordu Komutanı ve Geçiş Dönemi Egemenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Abdülfettah el-Burhan’ın geçiş hükümetini feshetme ve olağanüstü hal ilan etme kararlarının ardından, Afrika Birliği tarafından iktidarın anayasaya aykırı bir değişimi olarak değerlendirilerek dondurulmuştu. Bu tarihten itibaren Sudan, örgüte karşı yasal ve insan hakları taahhütlerine bağlılığını sürdürmesine rağmen Birlik kurumlarının dışında kalmıştır.

Buna karşılık, Afrika Demokrasi Şartı, askıya alma kararına yol açan durumun çözüme kavuşturulmasının hemen ardından, Barış ve Güvenlik Konseyi’nin Birlik Zirvesi’ne ilgili devletin tam üyeliğe geri döndürülmesini tavsiye etmesiyle askıya alma kararının kaldırılabileceğini öngörmektedir. Ancak bu şart, Dr. Kamil İdris başkanlığında sivil bir hükümet kurulmuş olsa da ve Hartum bunun kurumsal düzeni yeniden tesis etme yolunda bir adım olduğunu düşünse de, silahlı çatışmanın devam etmesi ve siyasi sahnedeki karmaşıklıklar ışığında Sudan örneğinde tartışmalı olmaya devam etmiştir.

Şart ayrıca güçlü demokratik kurumların inşasının, hukukun üstünlüğünün güçlendirilmesinin, siyasi sistemin geliştirilmesinin ve özgür seçimlerin düzenlenmesinin önemini vurgulamaktadır. Bu şartlar, Afrika Birliği tarafından siyasi geçişin tamamlanmasının temel göstergeleri olarak görülmektedir. Dolayısıyla dondurma kararının kaldırılması meselesi sadece sivil bir hükümetin varlığıyla değil, aynı zamanda siyasi sistemin istikrarı ve sürdürülebilir bir demokratik geçişi yönetme kapasitesiyle de bağlantılıdır.

Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi: Rolü ve İşlevi

Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi, kıtada barış ve istikrarı teşvik etmek, çatışmaları önlemek, yönetmek ve çözmek amacıyla 2003 yılında kurulan Afrika Birliği’nin en önemli organlarından biridir. Konsey, bölgesel dengeyi ve barışı koruma çabalarına katkıda bulunma kapasitesini garanti eden kriterlere göre seçilen 15 üye devletten oluşmaktadır. Konseyin görevleri arasında kolektif güvenlik politikaları belirlemek, iyi yönetişimi teşvik etmek, demokrasiyi desteklemek, terörle mücadele etmek ve çatışma sonrası yeniden yapılanmaya katkıda bulunmak yer almaktadır. Konsey ayrıca, anayasaya aykırı değişiklikler yaşayan ülkelere yaptırım uygulama veya üyeliklerini askıya alma dahil olmak üzere bağlayıcı kararlar alma yetkisine sahiptir.

Sudan örneğinde Konsey, üyeliği askıya alma kararını aldığı 2021 yılındaki siyasi krizin patlak vermesinden bu yana merkezi bir rol oynamış, siyasi ve güvenlik gelişmelerini takip etmeye devam etmiş ve Afrika Birliği’nin krize yönelik tutumunu belirleyen periyodik açıklamalar yayımlamıştır.

Mısır’ın şu anki Konsey dönem başkanlığı kritik bir ana denk gelmektedir. Kahire, Afrika ve Arap ülkeleriyle koordinasyon halinde, Sudan’ın izolasyonunun devam etmesinin ters sonuçlar doğurabileceği ve Birliğin krizin seyri üzerinde olumlu bir etki yaratma kapasitesini sınırlayabileceği vizyonundan hareketle, Sudan’ı Birlik içindeki konumuna geri döndürmeye çalışmaktadır.

Sudan’ın Tutumu: Meşruiyeti Savunmak ve Üyeliği Geri Kazanma Çabası Arasında

Siyasi açıdan önemli bir adım olarak Sudan Dışişleri Bakanı Muhyiddin Salim, üyeliğinin askıya alınmasından bu yana Sudan’ın ilk resmi katılımında Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi’ne hitap etti. Konuşmasında Bakan, ülkesinin dış destekli silahlı bir isyanla karşı karşıya olduğunu ve hükümetin krize kapsamlı bir siyasi çözüm bulmaya kararlı olduğunu vurgulayarak Konsey’i Sudan’ın üyeliğinin askıya alınması kararını sonlandırmaya çağırdı.

Mevcut savaşın hükümetin bir seçimi olmadığını, aksine devlet kurumlarını hedef alan silahlı bir isyanın sonucu olarak kendisine dayatıldığını belirten Bakan, bazı bölgesel tarafları milislere gelişmiş silahlar ve insansız hava araçları dahil olmak üzere askeri destek sağlamakla suçladı. Ayrıca, Sudan hükümetinin, ateşkes sağlamayı ve siyasi diyalog için koşullar yaratmayı amaçlayan Mayıs 2023 tarihli Cidde Bildirgesi de dahil olmak üzere siyasi girişimlere açık olduğunu teyit etti.

Bu konuşma, Sudan’ın kendisini bir iktidar mücadelesinin tarafı olarak değil, silahlı bir isyanla karşı karşıya olan bir devlet olarak sunarak Afrika Birliği önünde krize ilişkin anlatısını yeniden şekillendirme çabasını yansıtmakta olup, bu durum Sudan diplomasisinde önemli bir değişimi temsil etmektedir.

Afrika’nın Tutumundaki Değişimler: Kademeli Bir Gözden Geçirmenin Göstergeleri

Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi’nin 12 Şubat 2026 tarihli (1330) sayılı Bakanlar Toplantısı’nın ardından yayımlanan bildiri, Afrika Birliği’nin Sudan krizine yaklaşımında önemli bir dönüm noktasını temsil etmektedir. Bildirinin dili, Hızlı Destek Kuvvetleri milisleri tarafından işlenen toplu katliamlar, zorla yerinden etmeler ve altyapının tahrip edilmesi gibi ihlalleri kınayarak ve yasal hesap verebilirliğin gerekliliğini vurgulayarak, çatışmanın doğasını tanımlamada çok daha net olmuştur.

Konsey ayrıca, anayasal çerçevenin dışında paralel hükümetler kurmaya yönelik her türlü girişimi reddetmiş ve üye devletleri bunları tanımamaya çağırmıştır ki bu, Sudan devletinin birliği ve egemenliği ilkesini güçlendiren bir tutumdur. Önemli bir gelişme olarak Konsey, çatışmaya yönelik dış müdahaleleri de kınamış ve Yaptırımlar Komitesi’ni savaşan taraflara destek sağlayan aktörleri soruşturmakla görevlendirmiştir.

Bildiride, Sudan hükümeti tarafından sunulan ve ateşkes, sivillerin korunması ve siyasi ile güvenlik reformu sürecinin başlatılmasını içeren barış yol haritası memnuniyetle karşılanmıştır. Bu durum, Afrika Birliği’nin hükümetin girişimlerini siyasi bir çözüm için potansiyel bir çerçeve olarak ele almaya hazır olduğunu yansıtmaktadır.

Konsey ayrıca, hükümetin başkent Hartum’a dönmesini memnuniyetle karşılamış ve bunu devlet kurumlarını restore etme yolunda bir adım olarak değerlendirmiştir. Afrika Birliği’nin Sudan’daki ofisinin yeniden açılmasını desteklemesiyle birlikte bu adımlar, Sudan’ın kıta sistemine yeniden entegrasyonuna yönelik artan bir açıklığa işaret etmektedir.

Afrika Birliği’nin tutumundaki bu göreceli değişim, en belirgini sivillere yönelik ağır ihlalleri belgeleyen raporların artması ve bunun da çatışmanın doğasının yeniden değerlendirilmesine yol açması olmak üzere birkaç temel faktörle açıklanabilir. Çatışmanın devam etmesinin yansımalarına dair bölgesel korkular, özellikle Kızıldeniz’in ve komşu ülkelerin güvenliği üzerindeki etkileri göz önüne alındığında, önemli bir rol oynamıştır.

Bunun yanı sıra, birçok Afrika ülkesi, kıtadaki ulus-devlet yapısına oluşturabileceği tehdit nedeniyle paralel otoriteleri tanımanın tehlikeli bir emsal oluşturacağının farkına varmıştır. Devletlerin egemenliği ilkesini teyit eden ve dış müdahaleleri reddeden uluslararası değişimler de Sudan hükümetinin konumunun güçlenmesine katkıda bulunmuştur.

Dondurma Kararının Kaldırılması: Hızlandırma ve Erteleme Arasında.. Beklenen Senaryolar

Mevcut veriler, Sudan’ın Afrika Birliği’ndeki üyeliğinin dondurulması dosyasının, Birliğin yasal ilkelerine bağlılık ile Sudan’daki karmaşık siyasi ve güvenlik gerçeğiyle yüzleşme arzusu arasındaki dengeyi yansıtan bir yeniden değerlendirme aşamasından geçtiğini göstermektedir. Dondurma kararının kaldırılması hala Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi içinde bir uzlaşı sağlanmasına bağlı olsa da, Afrika söyleminde ve tutumlarındaki son değişimler, Sudan’ın kıta sistemine yeniden entegrasyonuna yönelik artan bir açıklığa işaret etmektedir.

Bu dosyanın geleceği, Sudan’ın barış ve siyasi istikrar yolunda ilerleme kaydetme ve Afrika Birliği içindeki doğal konumunu geri kazanmasını sağlayacak şekilde kurumlarının meşruiyetini güçlendirme becerisine bağlı olmaya devam etmektedir. Son gelişmeler ışığında, Sudan’ın Afrika Birliği üyeliğinin geleceği ve dondurma kararının kaldırılması konusunda çeşitli senaryolar öngörülebilir:

• Birinci Senaryo: Özellikle Sudan hükümetinin siyasi yol haritasının uygulanmasında somut ilerleme kaydetmesi, kurumsal istikrarı güçlendirmesi ve uygun kurum ve mekanizmalarla bir seçim sürecine başlamak için kabul edilebilir bir plan ortaya koyması halinde, önümüzdeki dönemde dondurma kararının kaldırılmasını öngörmektedir.

• İkinci Senaryo: Siyasi gelişmeleri izlemek ve istikrarın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla dondurma kararının ek bir süre daha devam etmesini öngörmektedir. Bu, ek garantilerin sağlanması gerektiğine inanan bazı ülkelerin başvurabileceği bir seçenektir.

• Üçüncü Senaryo: En az olası olan bu senaryo, çatışmanın tırmanması veya siyasi sürecin sekteye uğraması durumunda dondurma kararının uzun bir süre daha devam etmesidir ki bu durum Sudan’ın bölgesel izolasyonunun derinleşmesine yol açabilir.