Aldatma Ağları: Rus İstihdam Ajansları Afrikalıları Ukrayna Savaşı’na Nasıl Çekiyor?

Aldatma Ağları: Rus İstihdam Ajansları Afrikalıları Ukrayna Savaşı’na Nasıl Çekiyor?

Son zamanlarda yayımlanan çeşitli uluslararası raporlar, binlerce Afrikalının Ukrayna’da savaşmak üzere Rus kuvvetlerine devşirilmesi olgusuna ışık tutmaktadır. Bu konuda yapılan araştırmalar, bu gençlerin çoğunun internet ve sosyal medya üzerinden faaliyet gösteren istihdam ağları; Rusya yanlısı fenomenler (influencerlar), aracılar ve sivil toplum kuruluşları vasıtasıyla, Rus vatandaşlığı alma ve uygun iş veya eğitim fırsatları sağlama gibi yanıltıcı cazip teklifler ve vaatlerle tuzağa düşürüldüğünü ortaya koymuştur. Ancak Rus topraklarına ulaştıkları andan itibaren bu bireyler zorla eğitim kamplarına götürülmekte ve ardından, Moskova’nın verdiği ağır kayıplar ve Rus vatandaşlarının askerliğe gönüllü olma konusundaki isteksizliği nedeniyle Rus ordusunun insangücü ihtiyacını karşılamak üzere savaşın ön hatlarına sürülmektedir. Bu raporlar Afrika kıtası genelinde geniş çaplı bir öfke ve halk tepkisine yol açmış; başta Sahra Altı Afrika ülkeleri olmak üzere birçok hükümeti artan halk baskılarına yanıt olarak diplomatik girişimlerde bulunmaya sevk etmiştir.

Bu bağlamda bu makale; ülkelerinde zor ekonomik ve yaşam koşullarıyla mücadele eden ve daha iyi fırsatlar bulmak amacıyla göç etmeye çalışan gençleri hedef alan gayriresmi ajanslar olarak Rus istihdam/askere alma ağları aracılığıyla Afrikalıların devşirilmesi ve Ukrayna’da devam eden çatışmaya sürüklenmesi olgusunu tartışmaktadır. Makale ayrıca, Afrika hükümetlerinin sessiz kalmaktan diplomatik girişim ve protestolara kadar uzanan bu krize yönelik tepkilerini de incelemektedir.

Telafi Edilebilir Askerler… Rusya Neden Afrikalıları Silah Altına Almaya Yöneliyor?

Ukrayna’ya askeri müdahale kararının üzerinden dört yıl geçtikten sonra Rus liderliği, ordunun Ukrayna cephesindeki savaşçı ihtiyacını karşılayacak asker sayısındaki düşüşle temsil edilen temel bir zorlukla yüzleşmeye başladı. Hükümetin bunun uzun sürmeyecek özel bir askeri operasyon olduğu yönündeki propagandasının aksine, Ukrayna’daki savaşın yıllarca sürebileceğinin anlaşılmasının ardından Rus vatandaşlarının gönüllü olmaktan kaçınması nedeniyle bu sorun daha da derinleşmektedir. Bu bağlamda, araştırmacı kurumların tahminleri, 2025 yılının savaşın ilk üç yılına kıyasla gönüllü asker sayısında belirgin bir düşüşe sahne olduğunu doğrulamaktadır. Öte yandan Rus hükümeti, Rus toplumunu öfkelendirebilecek ve yerel kamuoyunu siyasi sisteme karşı kışkırtabilecek yeni bir seferberlik ilan etme riskine girmek istememektedir. Zira 2022’de savaşın başlamasından aylar sonra gerçekleştirilen ilk kısmi seferberlik içeride öfkeli tepkilere yol açmıştı; bu nedenle Rus liderliği bunu tekrarlamaktan kaçınmaktadır.

Artan insangücü ihtiyacını karşılamak için Rus hükümeti, azalan asker sayısını telafi edecek alternatifler aramaya yönelmiştir. Bu seçeneklerden biri, orduya almak için ülke içindeki göçmen işçileri hedeflemekti. Nitekim Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 2024’ün başlarında orduya katılmayı ve Ukrayna’da en az bir yıl savaşmayı kabul eden yabancılara vatandaşlık verilmesini öngören bir kararname çıkardı. Ancak Rus kuvvetlerinin cephelerde verdiği ağır kayıplar ve binlerce vatandaşın askerlikten kaçmak için yurt dışına kaçması gölgesinde bu önlem gerekli gücü sağlamada yeterli olmadı. Bu durum Moskova’yı askere alma kapsamını genişleterek, özellikle Orta Doğu veya Afrika’daki düşük gelirli ülkelere mensup gençler başta olmak üzere daha uzak coğrafyalardan savaşçı çekmeye itti([1]).

Rusya’nın askere almada bu yaklaşımı benimsemesini ve bunun getirebileceği siyasi/ahlaki sonuçlara ve dost Afrika hükümetleriyle ilişkilerini zedelemesine rağmen bunu uygulamaya devam etmesini açıklayan nedenlerden biri, yabancıları silah altına almanın yerel vatandaşlara kıyasla daha düşük maliyetli olmasıdır. Rus hükümetinin askerlerini öldürülme veya yaralanma durumunda tazmin etmek için başlattığı program sadece Rus vatandaşlığına sahip askerleri kapsamakta olup, yabancı uyruklu diğer askerler için geçerli değildir. Öte yandan, yabancı askerlerin sayısını artırmak ve onları, özellikle yoğun insangücüne ihtiyaç duyan ve hayatta kalma oranlarının çok düşük olduğu çatışma cephelerine sürmek; feda edilebilir ve telafi edilebilir askerler olarak görülen Afrikalıların ve diğer yabancıların feda edilmesi karşılığında Rus kuvvetlerinin saflarındaki kayıpların boyutunu azaltacaktır. Üstelik bu askerlerin yaralanması veya ölmesi Rus hükümeti üzerinde herhangi bir baskı oluşturmayacak veya onu siyasi olarak zor duruma düşürmeyecektir.

Rus Aldatma Ağları… Afrikalıları Nasıl Tuzağa Düşürüyor ve Savaş Cehennemine Sürüklüyor?

Rus hükümetinin, yabancı savaşçıların ordusuna katılımının kendi iradeleriyle gerçekleştiği ve dost bir ülke olarak Rusya’yı Ukrayna Nazizmine karşı savunma yönündeki ideolojik arzularını yansıttığı yönünde yaydığı anlatının aksine; Ukrayna kuvvetlerine esir düşen Afrikalı askerlerin, ailelerinin ve akranlarının tanıklıklarıyla desteklenen gerçekler, bu Rus anlatısını çürütmektedir. Bu tanıklıklar, bugün Rus ordusu saflarında savaşan bu gençlerin çoğunun yanıltıldığını ve tuzağa düşürüldüğünü, Rusya’ya seyahat etmelerindeki temel motivasyonun savaşa katılmak değil, kendilerine istikrarlı bir yaşam sağlayacak vatandaşlık veya para elde etme arzusu olduğunu doğrulamaktadır.

Nüfusu yoksulluk, işsizlik ve düşük yaşam standartlarından muzdarip olan çoğu Afrika ülkesinin içinde bulunduğu ekonomik gerçeklik, göç etme ve daha iyi iş fırsatları bulma arzusu taşıyan gençleri çekmek için Rus istihdam ajansları açısından önemli bir faktör oluşturmaktadır. Bu işlem, bazıları ülkelerindeki Rus büyükelçiliği personelinin yönlendirmesiyle çalışan, dijital iletişim platformlarında aktif olan aracılar vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir. Gençler Rusya’ya seyahat etmeye teşvik edilmekte veya onlara bir Rus pasaportu sağlama ve varışlarında iş sözleşmeleri imzalama vaatleri verilmektedir. Ancak Rus topraklarına ayak basar basmaz kimlik belgelerine el konulmakta, zorla askeri sözleşmeler imzalamaya mecbur bırakılmakta ve daha sonra savaş cephelerine nakledilmek üzere eğitim kamplarına gönderilmektedirler. Bazı askere alma ağları seyahatin amacının savaşa katılmak olduğunu açıklasa da, katılımın cephe hattından uzak cephe gerisi işler ve savaş dışı görevlerle sınırlı olacağı ve karşılığında kendilerine tatmin edici ödüller verileceği yönünde yanıltıcı vaatlerde bulunmaktadır.

Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik savaşının başından bu yana, Küresel Güney ülkelerinde ve özellikle Afrika’da bilgi savaşını dikkate değer bir şekilde genişlettiği görülmektedir. Dijital askere alma kampanyalarına hizmet eden etkili araçlara dönüşen TikTok, Facebook ve Telegram gibi farklı platformları kullanarak kitleleri ve siyasi elitleri etkilemek için sömürgecilik karşıtı bir söylem benimsemektedir. Rus bilgi savaşı ayrıca, göç hakkında tavsiyeler yayınlayarak ve Rusya devletini gençlerin hırslarını gerçekleştirmek için en uygun yer olarak tanıtarak Afrika kamuoyunun şekillendirilmesinde önemli bir rol oynayan Afrikalı fenomenleri (influencer) aracı olarak hedef almaktadır([2]).

Uluslararası raporlara göre, Afrikalı askerler yeterli eğitim almamaktadır ve birçoğu savaşmaya uygun değildir. Buna rağmen, Rusya’ya varışlarından sadece birkaç hafta sonra cephenin ön hatlarına gönderilmektedirler; burada ya öldürülmek ya da Ukrayna kuvvetlerine esir düşmek gibi bir kaderle yüzleşmektedirler. Geçtiğimiz Ocak (2026) ayında, insan hakları örgütlerinin gerçekliğini doğruladığı, Rus ordusu eşliğindeki Afrikalı askerlerin sert muameleye maruz kaldığını ve intihar görevlerine sürüldüğünü gösteren video görüntüleri internette yayıldı. Bu bağlamda, Ukrayna’nın Güney Afrika Büyükelçisi Oleksandr Shcherba, İngiliz The Telegraph gazetesine yaptığı açıklamada, Afrikalı askerlere Rusya tarafından “insan yakıtı” (harcanabilir unsur) muamelesi yapıldığını belirtti([3]).

Ukrayna Savaş Cephelerinde Afrikalılar… Belirsiz Bir Kader ve Endişe Verici Rakamlar:

Başta Dışişleri Bakanı Andrii Sybiha olmak üzere Ukrayna hükümeti yetkilileri, çoğu Kenya, Kamerun, Gana, Nijerya ve diğer Afrika ülkelerinden olmak üzere 36 Afrika ülkesinden en az 1.436 vatandaşın şu anda Rus kuvvetlerinin yanında savaştığını tahmin etmektedir([4]). Araştırmacı kurumlar ise Rus ordusu saflarındaki 20.000 yabancı savaşçıdan 2.500 ila 4.000’inin Afrikalı askerler olduğunu tahmin etmektedir.

• Kenya, Rus kuvvetleri saflarında en fazla askere sahip Afrika ülkelerinin başında gelmektedir. Ulusal İstihbarat Teşkilatı tarafından yayımlanan bir rapora göre, kar amacı güden yerel ve Rus askere alma kurumları yararına çalışan geniş bir yetkililer, büyükelçilik personeli, kültür merkezleri, aracılar ve paravan şirketler ağı aracılığıyla en az bin Kenya vatandaşı kandırılmıştır. Bu durum geniş çaplı bir halk tepkisine yol açmış ve çocuklarını kaybeden onlarca Kenyalı aileyi, çocuklarının kurtarılması ve sağ salim geri dönmeleri için hükümetin harekete geçmesi talebiyle Nairobi’de bir protesto düzenlemeye sevk etmiştir([5]).

• Zimbabve hükümeti, Mart 2026’da yaklaşık 15 vatandaşının Ukrayna’da Rus ordusu safında savaşırken hayatını kaybettiğini duyurdu. Bu bağlamda Enformasyon Bakanı Zemo Soda, bu vatandaşların Rus askere alma ağları aracılığıyla sistematik bir aldatmacaya maruz kaldığını vurgulayarak, sosyal medyanın gençleri hedef almak için bir araç olarak kullanıldığı konusunda uyardı. Harare’deki Rus Büyükelçiliği ise bu açıklamalara cevaben herhangi bir yorum yapmadı([6]).

• Nijerya’da, “All Eyes on Wagner” (Tüm Gözler Wagner’de) araştırma grubu tarafından Şubat 2026’da yayımlanan “Umutsuzluk Ticareti: Rus Ordusunun Afrikalı Savaşçıları Silah Altına Alması” başlıklı rapor, en az 36 Nijerya vatandaşının Ukrayna’da savaşmak üzere Rus ordusu saflarına katıldığını bildirdi.

• Gana Dışişleri Bakanı ise geçtiğimiz Şubat ayında Ukrayna’nın başkenti Kiev’e yaptığı resmi ziyaret sırasında, savaşın başından bu yana yaklaşık 270 Gana vatandaşının Ukrayna’da savaşmak üzere tuzağa düşürüldüğünü ve bunlardan yaklaşık 55’inin şimdiye kadar hayatını kaybettiğini açıkladı.

Afrikalıların askere alınması sadece belirtilen ülke vatandaşlarıyla sınırlı kalmayıp; Güney Afrika, Uganda, Mali ve Gambiya gibi diğer ülkeleri de kapsamaktadır. Rus askere alma ağları tarafından vatandaşlık verilmesi ve iş sözleşmeleri sağlanması gibi yalan vaatlerle tuzağa düşürülen bu ülkelerin vatandaşları, savaş cephelerine ulaştıkları anda belirsiz bir kaderle yüzleşmektedir. Yeterli deneyim ve uygun eğitimden yoksun olmaları ve yüksek riskli askeri operasyonlarla görevlendirilmeleri nedeniyle birçoğu birkaç haftayı geçmeyen kısa bir süre içinde hayatını kaybetmektedir. Hayatta kalanlar ise ya esir düşmekte ve aileleri veya ülkelerinin büyükelçilikleriyle iletişim kurma fırsatı bulamamakta, ya da yabancı savaşçıları tazmin edecek bir mekanizmanın olmaması nedeniyle Rus hükümetinden herhangi bir maddi tazminat almadan ciddi şekilde yaralanmaktadır.

Sadece Genç Erkekler Hedefte Değil… Afrikalı Kadınların Rus İHA Fabrikalarında Çalışmaya Çekilmesi:

Rusya’nın artan insangücü ihtiyacı sadece askere alınıp Ukrayna ile çatışma hatlarına gönderilen genç erkeklerle sınırlı kalmayıp; Afrikalı kadın ve genç kızların da sosyal medya ve seyahat acenteleri aracılığıyla devşirilmesini ve sanayi, konaklama veya yoksul ailelerine yardım etmelerini sağlayacak sabit bir gelir sunabilecek diğer sektörlerde uygun iş fırsatları sağlama gibi yalan vaatlerle kandırılmasını içermektedir.

Bu bağlamda uluslararası raporlar, Rus hükümetinin istihdam ve yeniden yerleşim ile ilgili olarak 2022’de başlatılan Alabuga Start programı aracılığıyla; Uganda, Ruanda, Kenya, Güney Sudan, Sierra Leone ve Nijerya gibi ülkelerden onlarca Afrikalı genç kadını, başkent Moskova’nın bin kilometre doğusunda bulunan ve son derece zorlu bir çalışma ortamı olan Alabuga Askeri Sanayi Bölgesi’nde çalışmak üzere devşirdiğine dikkat çekmiştir. Sıkı denetim ve disiplin altında olan bu sanayi bölgesi, İran yapımı Şahid-136 insansız hava araçlarının üretildiği ve monte edildiği bir askeri fabrikayı barındırmaktadır([7]).

Alabuga Sanayi Bölgesi’nde çalışanlara barınma, mesleki eğitim ve maaş sağlanmasına rağmen, Uluslararası Sınıraşan Örgütlü Suçlara Karşı Küresel İnisiyatif (GI-TOC) tarafından yürütülen soruşturmalar, yanıltıcı ve zorlayıcı uygulamaların varlığını ortaya koymuştur. Göçmen kadınlar ilan edilen eğitim veya teknik işler yerine İHA üretimine yönlendirilmektedir. Soruşturmalar ayrıca kadın işçilerin sürekli tacize maruz kalma ve sıkı gözetim altında tutulma gibi son derece zorlu koşullarla karşı karşıya kaldıklarını; buna ek olarak herhangi bir tazminat ödenmeksizin fazladan mesaiye kalmaya zorlandıklarını bildirmektedir. Üstelik Alabuga fabrikalarında çalışan Afrikalı genç kadınlar, çalışma saatleri sırasında üretim tesislerinin Ukrayna saldırılarıyla hedef alınması nedeniyle zaman zaman tehlikelerle yüzleşmektedir([8]).

Bu zorlu koşulları teyit eden The Associated Press (AP) haber ajansı, Ekim 2025’te, Alabuga Özel Ekonomik Bölgesi’nde meslek enstitülerindeki Rus kız öğrencilerle birlikte çalışan yaklaşık 200 Afrikalı kadının bulunduğunu bildirmiştir. Ajans ayrıca, bu kadınların işyerlerinden ayrılmakta zorlandıklarını, medya veya yabancılarla konuşma yeteneklerini sınırlayan kısıtlamalara maruz kaldıklarını ve işte cilt yanıklarına neden olan kimyasallar kullandıkları için güvenlik ve sağlıkla ilgili ihlallerle karşı karşıya kaldıklarını eklemiştir([9]).

Hükümetlerin Tepkileri… Diplomatik Girişimler ve Resmi Protestolar:

Afrikalıların Rusya yararına Ukrayna’da savaşmak üzere devşirilmesi ve tuzağa düşürülmesi olgusunu açığa çıkaran ve bu gençlerin savaş cephelerinde maruz kaldığı trajedinin boyutunu gösteren uluslararası raporların ardı ardına gelmesiyle Afrika hükümetleri, krize yanıt olarak harekete geçmelerini zorunlu kılan artan baskılarla karşı karşıya kalmıştır. Hükümetlerin tepkileri diplomatik girişimler ile resmi protestolar arasında değişirken; bazı hükümetler Moskova ile ikili ilişkilerine zarar vermemek arzusuyla sessiz kalmayı tercih etmiştir.

• Artan halk tepkisi gölgesinde Kenya hükümeti, vatandaşları yurt dışına kaçak yollarla götürdüğü şüphesiyle 600’den fazla istihdam ajansını derhal kapatmış ve yetkilileri, asker alma aracısı olarak çalıştığı iddia edilen bazı kişileri tutuklamıştır. En önemli gelişme ise 2026 Mart ayı ortasında, Dışişleri Bakanı Musalia Mudavadi’nin, ülkesinin Rusya ile Kenyalı vatandaşların Rus silahlı kuvvetlerinde görevlendirilmek üzere askere alınmasından kaçınmasını öngören bir anlaşmaya vardığını duyurmasıyla yaşanmıştır. Nairobi, aktif çatışma bölgelerinde olduğuna inanılan vatandaşlarının geri dönmelerine yardımcı olmak için diplomatik kanallar aracılığıyla çabalarını sürdürmektedir([10]).

• Kamerun ise, tek taraflı ilan edilen Ambazonya Cumhuriyeti’ndeki İngilizce konuşan ayrılıkçılara karşı hükümet güçlerinin yürüttüğü iç savaşın yanı sıra, IŞİD ve Boko Haram gibi silahlı gruplara karşı devam eden çatışmaları nedeniyle iç çatışmalarla boğuşmaktadır. Bu nedenle, hizmetten ayrılıp Rus kuvvetlerine katılan askerlerin veya özel kuvvet mensuplarının kaybı ciddi güvenlik riskleri oluşturmaktadır. Bu sebeple Kamerun Savunma Bakanlığı, askerden kaçmayı yasaklayan ve suç sayan emirler yayınlamış ve askeri personelin hükümet izni olmadan yurt dışına çıkmasını engellemiştir([11]).

• Nijerya da, bazı Nijeryalıların kandırılarak Ukrayna’daki Rus kuvvetleri saflarına katıldığına dair raporların gelmesinin ardından, yurt dışındaki silahlı çatışmalara katılmanın yansımaları konusunda vatandaşlarını uyardı. Nijerya Dışişleri Bakanlığı, Şubat 2026’da vatandaşlarının yabancı silahlı çatışmalara katılmak üzere yasadışı yollarla silah altına alınması vakalarındaki artıştan duyduğu derin endişeyi dile getirdi([12]).

• Bu konuda bir Afrikalı bakan için bir ilk olarak, Gana Dışişleri Bakanı Okudzeto Ablakwa, geçtiğimiz Şubat ayında Kiev’e giderek benzeri görülmemiş bir diplomatik adım atmış; burada Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile görüşmüş ve esir düşen Ganalıların serbest bırakılmasını talep etmiştir. Ablakwa, hükümetinin Ukrayna savaşında savaşan Afrikalıların sayılarına ilişkin şok edici istatistikleri görmezden gelemeyeceğini belirtmiştir([13]).

• Aynı bağlamda Güney Afrika hükümeti, Ukrayna’ya karşı savaşmak üzere kandırılarak Rus kuvvetlerine katılan yaklaşık 17 vatandaşını geri getirme çabaları kapsamında Kasım 2025’ten bu yana Rus ve Ukrayna taraflarıyla müzakerelere girmiştir. Güney Afrika Uluslararası İlişkiler ve İşbirliği Bakanlığı, onları Şubat 2026’da anavatanlarına geri getirmeyi başarmıştır([14]). Yetkililer tarafından askere alma ağları hakkında yürütülen soruşturmalar sonucunda, eski Cumhurbaşkanı Jacob Zuma’nın kızı Duduzile Zuma’nın, kendilerini aniden cephe hattında sıkışmış halde bulmadan önce Zuma ailesinin mensubu olduğu “Umkhonto we Sizwe” partisine koruma olarak eğitilmek üzere Rusya’ya seyahat etmeleri için bu kişilerin askere alınması ve kandırılması sürecine karıştığı sonucuna varılmıştır. Duduzile, bu suçlamaları reddetmesine rağmen Ulusal Parlamento’daki milletvekilliği görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır([15]). Pretoria, dış taraflar lehine asker alma konusunda katı yasalar benimsemektedir; Yabancı Askeri Yardımı Düzenleme Yasası, vatandaşların hükümetten önceden izin almadan dış silahlı çatışmalara girmesini veya katılmasını yasaklamaktadır([16]).

Sonuç

Bu makalenin sonunda, Afrikalıların devşirilmesi ve Ukrayna savaşına katılmaları için tuzağa düşürülmesinin, yüzleşmek için ciddi bir eylem gerektiren siyasi bir zorluk teşkil ettiği vurgulanmalıdır. Bunu başarmak için internet ve sosyal medya ağlarındaki askere alma ağları üzerindeki denetim güçlendirilmeli ve sistematik olarak çökertilmeleri için çalışılmalıdır. Buna ek olarak, kamuoyunu yabancı taraflar lehine askere alınma tuzağına düşme risklerine karşı uyarmayı ve gençleri, ihtiyaçlarını istismar eden yalan vaatlere ve maddi cazibelere kapılmamaları konusunda bilinçlendirmeyi amaçlayan farkındalık kampanyaları başlatmak zorunludur.

Afrikalıların Rusya ve diğerleri gibi dış güçler lehine savaşmaya çekilmesi ve tuzağa düşürülmesinin insani bir suç ve uluslararası sözleşmelerin ihlali olduğunu kabul edersek; bu krizle başa çıkmak ve daha da büyümesini önlemek, yerel bağlamı aşan uluslararası bir hamleyi de gerektirmektedir. Bu, Afrikalıların (veya genel olarak yabancıların) kendi iradeleri dışında ve hükümetlerine haber verilmeden silah altına alınmasını yasaklayan bir karar tasarısı taslağı hazırlanarak ve ardından bu tasarının Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda oylamaya sunulmasıyla sağlanabilir. Temel uluslararası hukuk ve insan hakları ilkelerine aykırı olan ve ilgili Afrika ülkelerinin ulusal yasalarının ihlali anlamına gelen bu uygulamaların reddini ve suç sayılmasını teyit eden uluslararası bir fikir birliği elde etmek için, bu kararın kabul edilmesi 193 üye devletin üçte ikisinin onayını gerektirmektedir.